Żywy mulcz może pomóc lepiej wykorzystać wodę z opadów w sadzie, ale nie oznacza automatycznie mniejszego zużycia wody. Rośliny okrywające glebę ograniczają spływ powierzchniowy i sprzyjają wsiąkaniu deszczu. Jednocześnie same pobierają wodę i oddają ją do atmosfery. O tym, czy więcej wilgoci pozostanie dostępnej dla drzew, decydują przede wszystkim warunki pogodowe, rodzaj okrywy, jej położenie oraz sposób koszenia.

Jak żywy mulcz zmienia obieg wody w sadzie?

Żywy mulcz to roślinność utrzymywana na glebie między drzewami lub w ich rzędach. W przeciwieństwie do zrębków czy słomy rośnie, rozwija korzenie i transpiruje, czyli oddaje wodę przez liście. Dlatego jego wpływ na bilans wodny ma dwie strony.

Z jednej strony okryta gleba jest mniej narażona na bezpośrednie działanie deszczu. Roślinność może spowalniać przepływ wody po powierzchni, dzięki czemu większa część opadu ma szansę wsiąknąć zamiast odpłynąć z kwatery. Korzenie i stopniowa poprawa struktury gleby również mogą ułatwiać infiltrację, czyli przenikanie wody w głąb podłoża. Ma to znaczenie zwłaszcza tam, gdzie podczas intensywnego deszczu pojawia się spływ lub powierzchnia gleby łatwo się zaskorupia.

Z drugiej strony każde rosnące źdźbło trawy czy inna roślina okrywowa potrzebuje wody. Gdy opadów jest mało, jej korzenie mogą korzystać z tego samego zasobu, z którego korzystają drzewa. Żywy mulcz może więc ograniczać straty wody przez spływ, a zarazem zwiększać straty przez transpirację. Większe wsiąkanie nie jest tym samym co większa ilość wody dostępnej dla drzew.

Pomocne jest rozróżnienie jeszcze dwóch pojęć: parowania wody z gleby oraz ewapotranspiracji. Ta druga obejmuje zarówno parowanie, jak i transpirację roślin. Okrywa może osłaniać powierzchnię gleby i zmniejszać jej parowanie, lecz całkowita ewapotranspiracja nadal może wzrosnąć, jeśli rośliny okrywowe intensywnie pobierają wodę.

Czy badania potwierdzają oszczędność wody?

Wyniki badań pokazują, dlaczego nie da się przypisać żywemu mulczowi jednego procentu oszczędności. W sadzie badanym w zlewni Danjiangkou w środkowych Chinach okrywy poprawiały efektywność wykorzystania wody dzięki większemu wsiąkaniu i mniejszemu spływowi. Jednocześnie przy mieszance roślin okrywowych całkowita ewapotranspiracja była o 10,31% wyższa niż przy glebie bez okrywy. Oznacza to, że korzyść z lepszego zagospodarowania opadu może występować równolegle ze wzrostem zużycia wody przez roślinność.

W tym samym badaniu okrywa trawiasta zmniejszyła zasób wody w warstwie gleby od powierzchni do głębokości 100 cm o 5,99% względem gleby bez okrywy. To ważne z punktu widzenia drzew: nawet jeśli deszcz łatwiej wsiąka, w okresie niedoboru opadów część tej wody może zostać zużyta przez trawę.

Podobne rozróżnienie widać w sześcioletnim doświadczeniu z jabłoniami w stanie Nowy Jork. Przy żywym mulczu stwierdzono silną konkurencję o wodę, a na poletkach z roślinnością okrywową odnotowano najwyższe napięcie wody w glebie, świadczące o jej mniejszej dostępności. Zarazem gleba pod tłumioną trawą miała większą zdolność zatrzymywania wody niż gleba uprawiana lub utrzymywana bez roślinności za pomocą herbicydów. Lepsze właściwości gleby w dłuższej perspektywie nie wykluczają niedoboru wody dla drzew w konkretnym sezonie.

Wynik zależy więc od tego, co dokładnie mierzymy: spływ po deszczu, zapas wody w glebie, całkowitą ewapotranspirację czy ilość wody dostępną dla korzeni drzew. Poprawa jednego z tych wskaźników nie oznacza automatycznej poprawy pozostałych.

Kiedy okrywa pomaga, a kiedy konkuruje z drzewami?

Znaczenie ma ilość i rozkład opadów. Przegląd badań nad sadami i gajami oliwnymi wskazuje, że korzystny wpływ okryw na zasoby wody jest wyraźniejszy przy opadach przekraczających około 700 mm rocznie. W suchszych warunkach częściej ujawnia się konkurencja między roślinami okrywowymi a drzewami. Nie jest to jednak granica, na podstawie której można ocenić każdą kwaterę: liczą się także gleba, przebieg pogody w sezonie i dostęp do nawadniania.

Nawet w miejscu, gdzie roczna suma opadów wygląda korzystnie, kilka suchych tygodni w okresie intensywnego wzrostu okrywy może zmienić sytuację. Podczas deszczowej pogody roślinność pomaga zatrzymać wodę na terenie sadu. Gdy deszcz przestaje padać, ta sama okrywa dalej transpiruje. Na glebie szybko przesychającej ryzyko konkurencji może być szczególnie odczuwalne; większa pojemność wodna gleby daje więcej możliwości pogodzenia potrzeb okrywy i drzew, lecz nie znosi potrzeby obserwacji wilgotności.

Ważny jest również wiek i stan drzew. Tam, gdzie ich system korzeniowy jest słabiej rozwinięty albo drzewa wykazują oznaki stresu wodnego, utrzymywanie bujnej roślinności tuż przy pniach wymaga ostrożności. Żywy mulcz warto oceniać przez pryzmat całej kwatery, a nie wyłącznie tego, czy gleba wygląda na osłoniętą.

Międzyrzędzia czy pas pod drzewami?

Położenie żywego mulczu może być równie ważne jak jego skład. Roślinność rosnąca bezpośrednio w rzędzie drzew konkuruje o wodę w pobliżu ich korzeni. Utrzymywanie jej głównie w międzyrzędziach, przy ograniczeniu roślinności w pasie pod koronami, może zmniejszyć to ryzyko. Nie oznacza to, że korzenie nigdy się tam nie spotkają, lecz ogranicza najbardziej bezpośrednią konkurencję przy drzewach.

Przykład z doświadczenia w sadzie cytrusowym pokazuje znaczenie zasięgu okrywy. W suchej porze wilgotność gleby w warstwie 0–40 cm była najwyższa przy utrzymaniu gleby bez okrywy, a najniższa przy pokryciu całej powierzchni roślinnością. Okrywa ograniczona do pasów wiązała się z mniejszym ryzykiem niedoboru wody niż pełne pokrycie. Tego wyniku nie należy przenosić wprost na każdy sad, ale dobrze ilustruje on, dlaczego sposób rozmieszczenia roślin ma znaczenie.

Pas pod drzewami nie musi przy tym pozostawać całkowicie odsłonięty. Jeśli celem jest ograniczenie parowania z gleby bez dodatkowego poboru wody przez żywe rośliny, można rozważyć mulcz z materiału martwego. Wybór zależy od warunków kwatery i sposobu jej prowadzenia.

Dobór roślin i koszenie: jak ograniczyć pobór wody?

Gatunek roślin okrywowych wpływa na tempo ich wzrostu i zapotrzebowanie na wodę. Materiały doradcze wskazują, że wolniej rosnące trawy mogą zużywać mniej wody niż szybko rosnące trawy lub rośliny szerokolistne. Samo określenie „okrywa trawiasta” nie wystarcza więc do przewidzenia skutku. Znaczenie mają również gęstość i wysokość roślinności oraz to, w jakim okresie przypada jej najsilniejszy wzrost.

Koszenie ogranicza powierzchnię liści, przez które rośliny oddają wodę. W porównaniu 15 gatunków roślin okrywowych ich ewapotranspiracja przed koszeniem wynosiła, zależnie od gatunku, od 8,1 do 18,6 mm na dobę w badanych warunkach. Po skoszeniu zużycie wody spadało. Różnice między gatunkami były duże, dlatego wartości te nie są normą, według której można obliczyć pobór wody w dowolnym sadzie.

Jeśli prognozowany jest okres bez opadów, skoszenie okrywy przed jej intensywnym rozrostem może ograniczyć bieżącą konkurencję o wodę. Koszenie nie jest jednak gwarancją oszczędności: rośliny mogą odrosnąć i ponownie zacząć intensywnie transpirować. Gdy niedobór wody się przedłuża, samo skrócenie roślinności może być niewystarczające. Pomocne bywa także pozostawienie skoszonej masy na powierzchni gleby, gdzie działa już jako martwa warstwa osłaniająca podłoże.

Żywy mulcz a ściółka z martwego materiału

Te dwa rozwiązania bywają nazywane mulczowaniem, ale z punktu widzenia gospodarki wodnej nie działają tak samo. Żywy mulcz wiąże glebę korzeniami i może poprawiać wsiąkanie, lecz potrzebuje wody do wzrostu. Ściółka powierzchniowa, na przykład ze zrębków, osłania glebę i ogranicza jej parowanie, nie pobierając wody przez korzenie. Jej skuteczność również zależy od warunków i sposobu zastosowania.

W materiale opisującym doświadczenia w stanie Waszyngton podano, że zastosowanie mulczu powierzchniowego pozwoliło zmniejszyć ilość dostarczanej wody o 20–25%. Nie jest to wynik dla żywego mulczu i nie można na jego podstawie obiecywać takiej oszczędności po wysianiu roślin okrywowych. Pokazuje natomiast, dlaczego warto odróżniać ograniczenie parowania przez martwą ściółkę od łącznego wpływu żywej okrywy na glebę i zużycie wody.

W praktyce oba sposoby mogą pełnić różne funkcje w tej samej kwaterze: żywa okrywa w międzyrzędziach pomaga zagospodarować opad, a ściółka pod drzewami osłania glebę bez dodatkowej transpiracji. To możliwość do rozważenia, a nie uniwersalny schemat dla każdego sadu.

Jak sprawdzić, czy okrywa służy gospodarce wodnej?

Najbardziej użyteczne jest obserwowanie wilgotności gleby tam, gdzie korzystają z niej korzenie drzew, a nie ocenianie jej wyłącznie po wyglądzie zielonej okrywy. Roślinność może wyglądać dobrze właśnie dlatego, że skutecznie pobiera wodę, której zaczyna brakować drzewom. Warto porównywać warunki w pasie pod drzewami i w międzyrzędziu, zwłaszcza w czasie suszy oraz przed koszeniem i po nim.

Przy podejmowaniu decyzji pomagają trzy pytania:

  • Czy po deszczu woda wsiąka w kwaterze, czy wyraźnie spływa po powierzchni?
  • Czy podczas okresu bez opadów wilgotność gleby przy drzewach utrzymuje się na wystarczającym poziomie?
  • Czy okrywa jest na tyle bujna, że warto ją skosić lub ograniczyć jej zasięg przed dalszym przesychaniem gleby?

Jeśli głównym problemem jest spływ po opadach, żywa okrywa może przynieść korzyść mimo własnego zużycia wody. Jeżeli natomiast w sezonie stale brakuje wilgoci przy korzeniach drzew, większy sens może mieć ograniczenie roślinności w rzędach, wcześniejsze koszenie albo zmiana składu okrywy. Wyniki zagranicznych doświadczeń pomagają zrozumieć te zależności, lecz nie podają jednej wartości oszczędności wody, którą można przypisać żywemu mulczowi w polskim sadzie.

Przeczytaj również: